Het korte lijntje van dienstverlening naar democratie

A post from Datafluisteraar

Steven Gort, in de rol van @datafluisteraar werkzaam bij ICTU, is een man met een missie. Hij gelooft er heilig in dat je door het radicaal innoveren van dienstverlening het vertrouwen in de overheid kunt herstellen. En daardoor zelfs, of juist, de broodnodige democratische vernieuwing kunt realiseren. In dit interview legt hij uit hoe hij dit gedachtegoed tot realiteit wil maken door het uitvoeren van kleinschalige experimenten met publieke en private partners. Onder het motto: klein doen, groots effect!

Toegegeven, van digitale dienstverlening naar democratische vernieuwing lijkt een grote stap. Maar niet als je het verhaal van Steven volgt:

Het gaat in dienstverlening en democratie om het erkennen van behoeftes

“We zijn volledig de grip kwijt op hoe we het overheidsapparaat hebben ingericht. De overheid vernieuwt niet snel genoeg, sluit niet snel genoeg aan op veranderingen in de maatschappij. Daardoor zijn we het contact met de samenleving volledig kwijtgeraakt. Veel mensen en partijen voelen zich niet begrepen. En als resultaat wordt de vertrouwensbreuk nog groter en ontstaat er een soort schaduw-maatschappij. Van de politiek hoeven we de oplossing niet te verwachten. Het is juist de overheid zelf die de lead moet pakken in het digitale domein. Bestuurders die snappen hoe digitale dienstverlening echt kan werken, kunnen uiteindelijk ook werken aan vernieuwing van de democratie. Dat is ook mijn eigen drive. Het draait er om of ik door de dienstverlening op een kleine postzegel op orde te krijgen, jou kan erkennen in je behoefte. Van daar uit kunnen we de grotere maatschappelijke en ethische vraagstukken oppakken. En echt, ik struikel elke dag over de problemen. Maar ook over de oplossingen!”

Door experimenten de leefwereld weer leidend laten zijn

Wat zijn dan de oplossingen die Steven voor zich ziet? “Volgens mij is de weg dat we vanuit de echte leefwereld kleinschalige experimenten in de praktijk gaan doen, die een enorme olievlekwerking kunnen krijgen. En van waaruit we al doende kunnen leren, permanent beta. Dat is de enige manier om de leefwereld en de systeemwereld weer met elkaar in verbinding te krijgen. We moeten helder voor ogen hebben voor wie de dienstverlening bedoeld is en wat de behoefte is van de ander. Consensus bereiken over het resultaat dat beiden willen bereiken. En vooral stoppen met automatiseren vanuit het eiland van de organisatie.”

Eén werkelijkheid, twee waarnemingen

Steven illustreert dat met een voorbeeld van mensen met een uitkering die voor zichzelf willen beginnen: “Het UWV staat opstarten naast je uitkering toe, maar je moet wel beschikbaar blijven voor de arbeidsmarkt. Om die reden zou de opgave van de uren eerder lager dan hoger uitvallen. Dat kan ook want een deel van de uren is indirect en staat niet geheel in de weg aan beschikbaarheid. Denk aan het posten van zakelijke brieven, dat kan ook onderweg bij het boodschappen doen. Kijken we naar de Belastingdienst, dan kun je in aanmerking komen voor startersaftrek vanaf een minimum aantal bestede uren. Om die reden zou de opgave van de uren juist eerder hoger dan lager uitvallen. Dat kan ook want een deel van de uren is indirect maar effectief genoeg om tot de ondernemingsactiviteiten geteld te worden. Denk weer aan het posten van zakelijke brieven, onderweg naar de supermarkt. De werkelijkheid wordt dus twee keer waargenomen. Iedere waarneming kent zijn eigen subjectiviteit en de besluitvorming daarmee ook. De uitdaging is dus niet alleen gegevens uit te vragen, maar dit telkens te blijven relateren aan het ‘waarom’. En dat kan ingrijpende gevolgen hebben voor hoe we de overheid nu hebben georganiseerd. En dat zou ik nu juist zo graag zien gebeuren.”

De bedrijfsvoering moet door

Het mooiste is als oplossingen die bedacht worden de bestaande bedrijfsvoering zo min mogelijk geweld aandoen. En dat kan! Steven vertelt over het idee dat tijdens de Dutch Blockchain Hackathon is ontwikkeld door team ‘216 Quorra’ om btw-carrouselfraude te voorkomen: “Bij dit type fraude draagt een ondernemer geen btw af terwijl hij die bijvoorbeeld wel in rekening brengt. Het komt vaak voor dat goederen voortdurend worden doorgeleverd binnen een groep van ondernemingen. Waarbij voor elke levering wel btw wordt teruggevraagd maar niet afgedragen. Met het doorverkopen van de goederen via dezelfde ondernemingen is de carrousel compleet. Dat kun je oplossen door goederen en btw te scheiden. Door simpelweg het geld uit het systeem te halen. Daarmee verander je niets aan de bedrijfsvoering van ondernemers. Maar je voorkomt dat deze vorm van fraude überhaupt kan voorkomen. Het ministerie van Financiën kijkt nu naar deze suggestie.”

Experimenten onder de vlag van ‘Maak Waar!’

Recent verscheen het rapport ‘Maak Waar!’ van de Studiegroep Informatiesamenleving en Overheid over het (verbeteren van) het functioneren van de digitale overheid. In het rapport wordt onder andere gepleit voor ruimte voor publiek-private samenwerking en ruim baan voor deskundigen en voortrekkers. Dat is precies de ruimte die Steven zoekt. Met een aantal collega’s heeft hij daarom voor het ministerie van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties (BZK) een hele lijst met mogelijke experimenten en pilots uitgewerkt die prima passen binnen een uitvoeringsprogramma voor ‘Maak Waar!’. Variërend van initiatieven op lokaal niveau, zoals een huishoudboekje gebaseerd op Blockchain voor inwoners van de gemeente Utrecht, tot landelijke initiatieven, zoals een Persoonlijk Data Management Concept voor de Kamer van Koophandel.

Een code-bibliotheek die overstroomt van herbruikbare code

De experimenten moeten volgens Steven radicaal transparant en compromisloos open source zijn. De logica daarvan is voor hem volstrekt helder: “Je betaalt maar één keer de ontwikkelkosten en stelt wat je ontwikkeld hebt kosteloos ter beschikking. Op die manier bouw je aan een code-bibliotheek die overstroomt van de herbruikbare code! Je vindt deze onder Github op discipl.org: een verzamelplek voor iedereen – die van niemand is. Zoals het volgens mij hoort.”

Data op orde en oog voor menselijk contact

Daarmee zijn we bij het bruggetje van het vernieuwen van digitale dienstverlening naar de maatschappelijke en ethische vraagstukken aanbeland. “Het is ontzettend belangrijk dat data eenmalig worden gecreëerd, bij de bron blijven en iedereen zelf de beschikking heeft over zijn of haar eigen data. Dat is de enige manier om uit het enorme data-infarct te komen waar we nu in zitten. En zorgdragen voor fatsoenlijke digitale grondrechten. Niet voor niets pleitte het Rathenau-instituut onlangs voor een nieuw Europees verdrag met twee nieuwe mensenrechten. Dat gaat over het recht om niet gemeten, geanalyseerd of beïnvloed te worden. En over het recht op betekenisvol menselijk contact. En daarmee is het kringetje voor mij weer rond, want nogmaals: goede dienstverlening gaat voor mij om het erkennen van de behoefte van de ander en het bouwen aan echt vertrouwen. Want dat hebben we keihard nodig in deze maatschappij.”

Een meer passende besturing in de digitale wereld

Om deze ambities waar te maken zal er ook anders gekeken moeten worden naar bestuurlijke verantwoordelijkheid. “Ik denk dat het advies van de Raad voor het Openbaar Bestuur over de bestuurlijke verantwoordelijkheid voor systemen haarscherp aangeeft waar het aan schort en dus ook waarvoor bestuurders nu aan de lat moeten gaan staan”, zegt Steven. “De Raad geeft aan dat je van systeemverantwoordelijkheid naar systeembesturing moet gaan. Dus van een hiërarchisch systeem met één eindverantwoordelijke naar gedeelde verantwoordelijkheid van alle betrokkenen die deel uitmaken van het systeem. Waarbij elke partij, of het nu een publieke of private is, ter verantwoording kan worden geroepen voor hun bijdrage aan het geheel. En dus veel meer met elkaar in gesprek moeten zijn over hun taak en rol in het geheel, dwars door alle niveaus heen. Ik hoop dat we met de kleine initiatieven waar we nu mee starten kunnen uitproberen hoe dat kan werken op grotere schaal.”

Wil je meer weten over dit onderwerp? Lees dan het whitepaper van Discipl: Technology for a future society.

Deze gastblog van Steven Gort werd opgetekend door Renata Verloop en verscheen eerder op open-overheid.nl.

bleak theme by Jack Preston